Vitamine D en K2 tekort: waarom deze combinatie belangrijk is

Een tekort aan vitamine D komt in Nederland zeer vaak voor. Volgens onderzoek van het RIVM heeft meer dan 40% van de Nederlandse bevolking een te lage vitamine D-spiegel, vooral in de wintermaanden. Wat minder bekend is: vitamine K2 speelt een cruciale rol bij het goed laten functioneren van vitamine D. Bij een tekort aan beide vitamines kunnen botproblemen en vasculaire klachten ontstaan, omdat de samenwerking tussen deze vitamines verstoord raakt.

Vitamine D zorgt voor de opname van calcium uit de voeding, maar zonder voldoende vitamine K2 kan dat calcium op de verkeerde plaatsen in het lichaam terechtkomen. In plaats van in de botten, kan calcium zich afzetten in de bloedvaten. Deze wisselwerking maakt het belangrijk om beide tekorten te herkennen en aan te pakken.

De functie van vitamine D en K2 in het lichaam

Vitamine D is een vetoplosbare vitamine die vooral bekend staat om zijn rol bij de botgezondheid. Het stimuleert de opname van calcium en fosfor in de darmen. Daarnaast speelt vitamine D een rol bij het immuunsysteem en de spierfunctie. De aanbevolen dagelijkse hoeveelheid voor volwassenen is volgens het RIVM 10 microgram (400 IE) per dag.

Het lichaam kan vitamine D aanmaken via de huid onder invloed van UV-B-straling van de zon. In Nederland staat de zon tussen november en maart echter te laag aan de hemel om voldoende UV-B-straling te leveren. Daarom adviseert de Gezondheidsraad specifieke groepen om dagelijks een vitamine D-supplement te gebruiken: kinderen tot 4 jaar, vrouwen die borstvoeding geven, mensen vanaf 70 jaar, en mensen met een donkere huidskleur of die weinig buiten komen.

Vitamine K2 (menachinon) is minder bekend dan vitamine K1, maar vervult een specifieke functie. Deze vitamine activeert eiwitten die calcium binden en naar de juiste plekken in het lichaam leiden. Het belangrijkste eiwit hierbij is osteocalcine, dat calcium in de botten helpt inbouwen. Een ander eiwit, matrix-GLA-eiwit (MGP), voorkomt dat calcium zich afzet in de bloedvaten.

Vitamine K2 komt voor in gefermenteerde voedingsmiddelen zoals natto (een Japans gefermenteerd sojaproduct), bepaalde kaassoorten en in kleinere hoeveelheden in vlees en eieren. Voor vitamine K als geheel (K1 en K2 samen) heeft het RIVM een adequate inneming vastgesteld van 70 microgram per dag voor volwassenen.

Hoe ontstaat een tekort aan vitamine D en K2?

Oorzaken van vitamine D-tekort:

Het meest voorkomende probleem is onvoldoende zonlicht. Nederland ligt op een noordelijke breedte waar vitamine D-synthese via de huid alleen mogelijk is tussen april en oktober, en dan nog alleen midden op de dag. Mensen die overdag binnen werken, veel kleding dragen of zonnebrandcrème gebruiken (met een hoge beschermingsfactor), maken vaak onvoldoende vitamine D aan.

Leeftijd speelt ook een rol. Naarmate mensen ouder worden, neemt het vermogen van de huid om vitamine D te produceren af met 50-75%. Mensen met overgewicht hebben een hoger risico op een tekort, omdat vitamine D wordt opgeslagen in vetweefsel en daardoor minder beschikbaar is in het bloed.

Voeding levert in Nederland relatief weinig vitamine D. Vette vis zoals haring, makreel en zalm bevat wel substantiële hoeveelheden (5-10 microgram per 100 gram), maar de meeste mensen eten dit niet dagelijks. Verrijkte producten zoals halvarine en bak- en braadproducten bevatten toegevoegde vitamine D, maar vaak niet genoeg om aan de aanbevolen hoeveelheid te komen.

Oorzaken van vitamine K2-tekort:

Voor vitamine K2 bestaat geen officiële testnorm zoals voor vitamine D, waardoor tekorten moeilijker vast te stellen zijn. Het Westerse voedingspatroon bevat voornamelijk vitamine K1 uit groene bladgroenten. K2 komt vooral voor in gefermenteerde producten die in Nederland niet populair zijn.

Bepaalde medicijnen verhogen het risico op een vitamine K-tekort. Antistollingsmiddelen zoals warfarine blokkeren bewust de werking van vitamine K. Langdurig gebruik van antibiotica kan de darmbacteriën verstoren die vitamine K2 produceren. Ook mensen met darmaandoeningen zoals de ziekte van Crohn of coeliakie kunnen moeite hebben met de opname van vetoplosbare vitamines.

Symptomen en gevolgen van een dubbel tekort

Een vitamine D-tekort geeft vaak geen duidelijke acute symptomen. Bij langdurige lage spiegels kunnen wel klachten ontstaan:

• Botpijn en verhoogd risico op botbreuken
• Spierpijn en spierzwakte
• Vermoeidheid en sombere gevoelens
• Verhoogde gevoeligheid voor infecties

Bij ernstige tekorten kan osteomalacie ontstaan, een verzachting van de botten die leidt tot botpijnen en vervorming. Bij kinderen heet dit rachitis.

Een vitamine K2-tekort is nog moeilijker te herkennen aan symptomen. De gevolgen worden vaak pas zichtbaar op lange termijn:

• Verminderde botdichtheid door inefficiënte calciuminbouw
• Verhoogd risico op vaatverkalking door calcium dat zich afzet in de bloedvatwanden
• Mogelijk verhoogd risico op osteoporose en hartvaatziekten

Het probleem bij een gecombineerd tekort is dat vitamine D de calciumopname verhoogt, maar dat zonder voldoende K2 dit calcium niet op de juiste plek terechtkomt. Onderzoek uit observationele studies suggereert dat mensen met een lage vitamine K-status én een hoge calciumsuppletie mogelijk een hoger risico lopen op vaatverkalking. Dit mechanisme wordt onderzocht, maar is nog niet definitief bewezen in RCT-studies.

Diagnostiek: testen op vitamine D en K2

Vitamine D-test:

De vitamine D-spiegel wordt gemeten via een bloedtest die de concentratie 25-hydroxyvitamine D (25(OH)D) bepaalt. Dit is de opgeslagen vorm van vitamine D in het lichaam en de beste indicator voor de vitamine D-status.

Volgens Nederlandse richtlijnen geldt:

• < 30 nmol/L: ernstig tekort
• 30-50 nmol/L: tekort
• 50-75 nmol/L: suboptimaal

• 75 nmol/L: voldoende

Huisartsen bestellen deze test doorgaans alleen bij specifieke klachten of risicofactoren. De test wordt niet vergoed voor mensen die preventief willen meten zonder medische indicatie.

Vitamine K2-test:

Voor vitamine K2 bestaat geen gestandaardiseerde bloedtest die in de reguliere zorg wordt gebruikt. Sommige laboratoria bieden wel ondercarboxyleerd osteocalcine (ucOC) aan als indirecte maat. Hoe meer ucOC, hoe minder actief vitamine K2 aanwezig is. Deze test is echter duur, niet gevalideerd voor Nederlandse normen en wordt niet vergoed.

In de praktijk wordt het risico op een K2-tekort meestal ingeschat op basis van voedingspatroon, medicijngebruik en gezondheidstoestand.

Dosering en suppletie

Vitamine D-dosering:

Voor algemene preventie adviseert het RIVM 10 microgram (400 IE) per dag. Voor risicogroepen ligt de aanbeveling hoger:

• Mensen vanaf 70 jaar: 20 microgram (800 IE)
• Bij bewezen tekort: therapeutische doses van 50-100 microgram (2000-4000 IE) per dag, onder medische begeleiding

De Gezondheidsraad heeft een bovengrens vastgesteld van 100 microgram (4000 IE) per dag voor langdurig gebruik bij volwassenen. Hogere doses kunnen leiden tot te hoge calciumspiegels in het bloed (hypercalciëmie).

Vitamine D3 (cholecalciferol) heeft de voorkeur boven D2 (ergocalciferol), omdat D3 effectiever is in het verhogen van de bloedspiegels.

Vitamine K2-dosering:

Er bestaat geen officiële Nederlandse aanbeveling specifiek voor K2. Studies gebruiken vaak doses tussen 45 en 180 microgram MK-7 (de langwerkende vorm van K2) per dag. Producten op de Nederlandse markt bevatten meestal 45-200 microgram.

De EFSA heeft voor totale vitamine K (K1 + K2) een adequate inneming vastgesteld van 70 microgram per dag. Er is geen bovengrens bepaald omdat geen schadelijke effecten bekend zijn bij hoge doses.

Combinatiepreparaten:

Veel supplementen combineren vitamine D3 met K2. Dit heeft een logische grondslag omdat beide vitamines samenwerken in het calciummetabolisme. Gebruikelijke combinaties bevatten 25-75 microgram (1000-3000 IE) vitamine D3 met 45-100 microgram K2-MK7.

Voedingsbronnen als alternatief

Vitamine D uit voeding:

• Vette vis (haring, makreel, zalm): 5-10 microgram per 100 gram
• Eieren: 1,6 microgram per ei (in de dooier)
• Verrijkte halvarine: 3-6 microgram per portie
• Paddenstoelen (behandeld met UV-licht): variabel, kan hoog zijn

Het is lastig om alleen via voeding aan 10 microgram per dag te komen zonder dagelijks vette vis te eten.

Vitamine K2 uit voeding:

• Natto: 850-1000 microgram per 100 gram (zeer hoog)
• Harde kazen (Goudse kaas, Edam): 15-75 microgram per 100 gram
• Zachte kazen: 10-30 microgram per 100 gram
• Eidooier: 15 microgram per 100 gram
• Kippenlever: 10 microgram per 100 gram

Natto is veruit de rijkste bron, maar dit Japanse product is niet gangbaar in het Nederlandse voedingspatroon. Regelmatige consumptie van kaas kan wel bijdragen aan de K2-inname.

Interacties met medicijnen

Vitamine D:

• Corticosteroïden (prednison, dexamethason) kunnen de botdichtheid verminderen en verhogen de behoefte aan vitamine D
• Thiazidediuretica (bepaalde plasmiddelen) verhogen de calciumspiegel; voorzichtigheid geboden bij combinatie met hoge vitamine D-doses
• Anti-epileptica kunnen het vitamine D-metabolisme verstoren

Vitamine K2:

• Antistollingsmiddelen (coumarinederivaten zoals acenocoumarol en fenprocoumon) werken door vitamine K te blokkeren. Mensen die deze medicijnen gebruiken mogen géén vitamine K-supplementen nemen zonder overleg met hun arts, omdat dit de werking van het medicijn kan verminderen
• Nieuwe antistollingsmiddelen (DOAC's zoals apixaban, rivaroxaban) werken niet via vitamine K en hebben deze interactie niet

Specifieke risicogroepen

Bepaalde groepen hebben een verhoogd risico op tekorten aan beide vitamines:

Ouderen: De huid maakt minder vitamine D aan, de vetopname vermindert en de voeding is soms minder gevarieerd. Valrisico neemt toe bij vitamine D-tekort door spierzwakte.

Mensen met donkere huid: Melanine remt de productie van vitamine D in de huid. Mensen met een Afrikaanse, Aziatische of Midden-Oosterse achtergrond in Nederland hebben een sterk verhoogd risico op tekorten.

Mensen met overgewicht: Vitamine D wordt opgeslagen in vetweefsel, waardoor minder beschikbaar is in de bloedbaan.

Mensen met darmziekten: Bij inflammatoire darmziekten, coeliakie of na een maagbypass is de opname van vetoplosbare vitamines verminderd.

Veganisten en vegetariërs: Vitamine K2 zit vooral in dierlijke producten en gefermenteerde soja. Vitamine D is beperkt aanwezig in plantaardige voeding (behalve in verrijkte producten en UV-behandelde paddenstoelen).

Wanneer een arts raadplegen

Overleg met een huisarts is nodig bij:

• Vermoeden van een vitamine D-tekort op basis van risicofactoren en klachten zoals botpijn, spierzwakte of frequente infecties
• Gebruik van antistollingsmiddelen voordat je vitamine K-supplementen neemt
• Bekende nierproblemen, omdat dit de verwerking van vitamine D beïnvloedt
• Hyperparathyreoïdie of andere afwijkingen in het calciummetabolisme
• Bij zwangerschap of borstvoeding voor advies over juiste dosering
• Symptomen van hypercalciëmie (misselijkheid, verwardheid, hartkloppingen) bij gebruik van hoge vitamine D-doses

Een bloedtest voor vitamine D is medisch zinvol bij mensen met verhoogd risico. Voor gezonde volwassenen zonder specifieke klachten is routinematig testen niet nodig volgens de Nederlandse huisartsenrichtlijnen.

Praktische adviezen voor optimale spiegels

Voor het op peil houden van vitamine D:

• Ga tussen april en oktober dagelijks 15-30 minuten naar buiten met onbedekte armen en gezicht (afhankelijk van huidstype), bij voorkeur tussen 11:00 en 15:00 uur
• Eet twee keer per week vette vis
• Gebruik verrijkte producten zoals halvarine en plantaardige zuivelalternatieven die vitamine D bevatten
• Overweeg suppletie van 10 microgram per dag in de wintermaanden (november-maart)
• Voor risicogroepen: dagelijkse suppletie het hele jaar door

Voor het op peil houden van vitamine K2:

• Eet regelmatig harde kazen (30-50 gram per dag levert al een bijdrage)
• Overweeg natto als je de smaak kunt waarderen (kleine porties zijn al zeer effectief)
• Let op voldoende groene bladgroenten voor vitamine K1, wat ook bijdraagt aan de totale K-status
• Overweeg een K2-supplement van 45-100 microgram bij hoge vitamine D-suppletie (boven 50 microgram/2000 IE per dag)

De combinatie van vitamine D en K2 heeft theoretische voordelen, maar het bewijs uit RCT-studies dat deze combinatie superieur is aan alleen vitamine D is nog beperkt. De meeste studies naar botgezondheid zijn uitgevoerd met vitamine D alleen of met calcium-vitamine D-combinaties. Studies specifiek naar D+K2 zijn kleiner en korter van duur.

Veiligheid en bijwerkingen

Vitamine D:

Bij normale doseringen (tot 100 microgram/4000 IE) zijn bijwerkingen zeldzaam. Bij overdosering kunnen ontstaan:

• Hypercalciëmie met misselijkheid, braken en verwarring
• Nierschade door calciumafzettingen
• Hartritmestoornissen

Dit komt vrijwel alleen voor bij langdurig gebruik van zeer hoge doses (boven 250 microgram/10.000 IE per dag).

Vitamine K2:

Er zijn geen bekende toxische effecten van hoge doses vitamine K2 bij gezonde mensen. De belangrijkste contra-indicatie is het gebruik van coumarinederivaten (antistollingsmiddelen).

Conclusie

Een tekort aan vitamine D komt veel voor in Nederland en heeft duidelijke gevolgen voor de gezondheid. Het RIVM en de Gezondheidsraad adviseren specifieke groepen om dagelijks te suppleren. Vitamine K2 krijgt steeds meer aandacht vanwege zijn rol in het sturen van calcium naar de botten in plaats van naar de bloedvaten.

De interactie tussen beide vitamines is biologisch logisch: vitamine D verhoogt de calciumopname, vitamine K2 zorgt dat dit calcium op de juiste plek komt. Het bewijs voor klinische voordelen van de combinatie groeit, maar is nog niet definitief.

Voor de meeste mensen is suppletie van 10 microgram vitamine D per dag in de wintermaanden zinvol. Bij hogere doses (therapeutisch gebruik bij tekorten) kan toevoeging van vitamine K2 overwogen worden. Mensen die antistollingsmiddelen gebruiken moeten vitamine K-supplementen altijd bespreken met hun arts.