Lactobacillus crispatus: wat doet deze vaginale bacterie?

Lactobacillus crispatus is een bacteriesoort die van nature voorkomt in de vaginale microbiota van gezonde vrouwen. In tegenstelling tot algemene probiotica die gericht zijn op de darmgezondheid, speelt L. crispatus een specifieke rol in de vaginale flora. Deze bacterie produceert melkzuur en waterstofperoxide, waardoor het vaginale milieu zuur blijft (pH 3,8-4,5). Dit zure milieu beschermt tegen ongewenste bacteriën en schimmels.

De interesse in L. crispatus als probioticum is de afgelopen jaren toegenomen, met name in de context van terugkerende vaginale infecties. Wetenschappelijk onderzoek richt zich op de vraag of toediening van deze bacterie het vaginale microbioom kan herstellen of onderhouden. Het is belangrijk om te weten dat de EFSA (Europese Autoriteit voor Voedselveiligheid) tot op heden geen officiële gezondheidsclaims heeft goedgekeurd voor Lactobacillus crispatus specifiek. Het bewijs is nog in ontwikkeling en de toepasbaarheid blijft onderwerp van wetenschappelijk debat.

Wat is Lactobacillus crispatus?

Lactobacillus crispatus behoort tot de melkzuurbacteriën (lactobacillen) en is een van de vier hoofdsoorten die de gezonde vaginale microbiota domineren. De andere drie zijn L. gasseri, L. iners en L. jensenii. Van deze vier wordt L. crispatus algemeen beschouwd als de meest beschermende soort, omdat vrouwen bij wie L. crispatus domineert het laagste risico hebben op bacteriële vaginose en seksueel overdraagbare aandoeningen.

Uit observationeel onderzoek blijkt dat de vaginale microbiota sterk individueel verschilt. Bij sommige vrouwen domineert L. crispatus, bij andere L. iners of een mix van verschillende bacteriesoorten. Dit verschil wordt beïnvloed door factoren zoals hormoonspiegels, gebruik van antibiotica, menstruatiecyclus, seksueel gedrag en etnische achtergrond. Vrouwen van Europese of Aziatische afkomst hebben vaker een dominantie van L. crispatus dan vrouwen met andere etnische achtergronden, waarbij meer diversiteit in de vaginale flora voorkomt zonder dat dit per definitie ongezond is.

Commerciële probiotica met L. crispatus zijn relatief nieuw op de Nederlandse markt. De meeste vaginale probiotica bevatten traditioneel L. rhamnosus of L. reuteri, omdat deze stammen eerder onderzocht zijn. Producten met specifiek L. crispatus worden vaak gepositioneerd als "gerichte" vaginale probiotica, maar dit betekent niet automatisch dat ze effectiever zijn dan andere soorten.

Hoe werkt Lactobacillus crispatus?

De beschermende werking van L. crispatus in de vagina berust op meerdere mechanismen. Ten eerste produceert deze bacterie D-melkzuur, wat de vaginale pH verlaagt en stabiel houdt tussen 3,8 en 4,5. Dit zure milieu is ongunstig voor potentieel schadelijke bacteriën zoals Gardnerella vaginalis, de hoofdveroorzaker van bacteriële vaginose. Ten tweede produceert L. crispatus waterstofperoxide (H₂O₂), een stof met antimicrobiële eigenschappen.

Daarnaast neemt L. crispatus fysieke ruimte in op het vaginale epitheel. Door zich te hechten aan epitheelcellen voorkomt de bacterie dat pathogene micro-organismen zich kunnen vasthechten en vermenigvuldigen. Dit wordt "competitieve uitsluiting" genoemd. Tot slot produceert L. crispatus bacteriocinen, dit zijn eiwitten die specifiek de groei van concurrerende bacteriën remmen.

In vitro studies (laboratoriumonderzoek) hebben deze mechanismen aangetoond. Of deze bevindingen direct vertaalbaar zijn naar de menselijke situatie is complexer. Het vaginale milieu wordt beïnvloed door talloze factoren, waaronder oestrogeenspiegels die het vaginale epitheel en de glycogeenproductie aansturen, glycogeen dat als voedingsstof dient voor lactobacillen. Zonder voldoende oestrogeen, bijvoorbeeld tijdens borstvoeding of na de menopauze, kan zelfs toediening van L. crispatus onvoldoende zijn om de vaginale flora te herstellen.

Wetenschappelijk bewijs voor effectiviteit

Het onderzoek naar L. crispatus als probioticum is beperkt maar groeiende. Een systematische review uit 2020 analyseerde studies naar vaginale probiotica bij bacteriële vaginose. Van de 28 geïncludeerde studies onderzochten slechts drie producten met specifiek L. crispatus. De resultaten waren wisselend: sommige studies toonden een lager recidiefpercentage van bacteriële vaginose na antibioticabehandeling, andere vonden geen significant verschil met placebo.

Een belangrijke RCT (gerandomiseerde gecontroleerde studie) uit 2019, gepubliceerd in het tijdschrift BMJ Open, onderzocht vaginale capsules met L. crispatus bij 228 vrouwen met recidiverende bacteriële vaginose. De helft kreeg na standaard antibioticabehandeling gedurende 11 weken twee keer per week een vaginale capsule met L. crispatus, de andere helft een placebo. Na 24 weken follow-up was het recidiefpercentage 45% in de probioticagroep versus 34% in de placebogroep. Dit verschil was niet statistisch significant. De onderzoekers concludeerden dat vaginale toediening van L. crispatus geen extra voordeel bood bovenop antibiotica alleen.

Een kleinere RCT uit Italië (2018) vond wel positieve resultaten. Bij vrouwen die na antibioticabehandeling gedurende 8 weken L. crispatus-capsules gebruikten, bleef bij 87% de bacteriële vaginose weg na 3 maanden, tegenover 56% in de placebogroep. Dit verschil was statistisch significant. Deze studie had echter slechts 39 deelnemers, waardoor de resultaten minder betrouwbaar zijn dan studies met grotere groepen.

Het wetenschappelijke bewijs is dus tegenstrijdig. Verschillende factoren kunnen deze verschillen verklaren: de gebruikte bacteriestam (niet alle L. crispatus-stammen zijn identiek), het aantal kolonievormende eenheden (CFU), de toedieningsweg (vaginaal versus oraal), de behandelduur en de studypopulatie. Belangrijk is ook dat de meeste studies L. crispatus gebruiken als aanvulling op antibiotica, niet als zelfstandige behandeling.

Dosering en toedieningsvormen

Lactobacillus crispatus-supplementen zijn verkrijgbaar als vaginale capsules of tabletten en als orale capsules. De gangbare dosering voor vaginale toediening ligt tussen 1 miljoen en 10 miljard CFU (kolonievormende eenheden) per capsule. In wetenschappelijke studies worden meestal doseringen gebruikt van 100 miljoen tot 1 miljard CFU per vaginale capsule.

Voor orale toediening gelden hogere doseringen, vergelijkbaar met algemene probiotica: 1 tot 10 miljard CFU per dag. De vraag is echter of oraal ingenomen L. crispatus de vagina überhaupt bereikt. De bacterie moet de maag passeren (met zijn lage pH), de dunne darm overleven, de dikke darm bereiken en vervolgens vanuit de darmen migreren naar de vaginale opening. Dit migratiepad is theoretisch mogelijk via de perineum, maar niet goed gedocumenteerd in menselijke studies. Vaginale toediening levert directe lokale kolonisatie en wordt daarom als effectiever beschouwd.

Belangrijke kanttekening: er bestaat geen officiële Aanbevolen Dagelijkse Hoeveelheid (ADH) voor probiotica, ook niet voor L. crispatus. Het RIVM heeft geen richtlijnen gepubliceerd over vaginale probiotica. De doseringen in commerciële producten zijn gebaseerd op die gebruikt in wetenschappelijke studies, niet op gestandaardiseerde gezondheidsrichtlijnen.

Gebruikelijke schema's in onderzoek zijn:

• Herstelkuur: dagelijks een vaginale capsule gedurende 5-10 dagen na antibioticabehandeling
• Onderhoudskuur: 1-2 keer per week een vaginale capsule gedurende enkele maanden
• Continue orale inname: dagelijks een orale capsule

Deze schema's zijn echter niet gevalideerd in grote klinische trials. Individuele respons varieert sterk: bij sommige vrouwen vestigt L. crispatus zich permanent na korte toediening, bij anderen verdwijnt de bacterie zodra supplementatie stopt.

Veiligheid en mogelijke bijwerkingen

Lactobacillus crispatus wordt over het algemeen als veilig beschouwd voor gezonde vrouwen. De bacterie behoort tot de normale vaginale flora en veroorzaakt bij immunocompetente personen geen infecties. In zeldzame gevallen zijn lactobacillus-infecties beschreven bij ernstig immuungecompromitteerde patiënten, maar dit betreft voornamelijk L. rhamnosus en L. casei, niet specifiek L. crispatus.

Mogelijke bijwerkingen van vaginale L. crispatus-supplementen zijn:

• Milde vaginale irritatie of branderig gevoel (5-10% van gebruikers in studies)
• Toegenomen afscheiding (tijdelijk, niet abnormaal)
• Jeuk (zeldzaam)

Deze bijwerkingen zijn meestal mild en tijdelijk. Bij aanhoudende klachten of toenemende symptomen is medisch advies noodzakelijk, omdat dit kan wijzen op een onderliggende infectie die behandeling vereist.

Voor orale L. crispatus-supplementen gelden dezelfde veiligheidsoverwegingen als voor andere probiotica. Bijwerkingen kunnen zijn: winderigheid, opgezette buik, lichte maagklachten. Deze symptomen verdwijnen meestal na enkele dagen gebruik.

Contra-indicaties en waarschuwingen

Lactobacillus crispatus-supplementen zijn niet geschikt voor iedereen. Vrouwen met een verzwakt immuunsysteem (door chemotherapie, HIV, immuunsuppressiva of orgaantransplantatie) moeten probiotica alleen gebruiken na overleg met hun behandelend arts. Hoewel zeldzaam, kunnen levende bacteriën bij ernstige immuundeficiëntie systemische infecties veroorzaken.

Gebruik tijdens de zwangerschap en borstvoeding is onvoldoende onderzocht. Theoretisch zou toediening van vaginale probiotica de vaginale microbiota kunnen optimaliseren vóór de bevalling, wat potentieel gunstig is voor het microbioom van de pasgeborene. Er zijn echter geen grote klinische trials die de veiligheid en effectiviteit tijdens de zwangerschap hebben vastgesteld. Sommige kleine studies suggereren veiligheid, maar dit is onvoldoende om algemene aanbevelingen te doen.

Bij actieve vaginale infecties (bacteriële vaginose, schimmelinfectie, seksueel overdraagbare aandoeningen) is eerst medische behandeling noodzakelijk. L. crispatus kan mogelijk helpen bij preventie van recidieven na behandeling, maar vervangt geen standaardtherapie. Zelfbehandeling met probiotica bij aanhoudende of terugkerende vaginale klachten kan leiden tot vertraagde diagnose van onderliggende aandoeningen.

Interacties met medicijnen

Er zijn geen bekende ernstige interacties tussen L. crispatus-supplementen en medicijnen. Wel zijn enkele theoretische overwegingen relevant:

Antibiotica: Gelijktijdig gebruik van antibiotica en probiotica is theoretisch tegenstrijdig, omdat antibiotica ook de probiotische bacteriën kunnen doden. Bij vaginale antibiotica (metronidazol gel, clindamycine crème) wordt meestal geadviseerd om te wachten tot de antibioticakuur is afgerond voordat met L. crispatus-supplementen wordt gestart. Bij orale antibiotica geldt dit advies ook, hoewel sommige protocollen adviseren om probiotica en antibiotica op verschillende tijdstippen van de dag in te nemen (bijvoorbeeld antibiotica 's ochtends, probiotica 's avonds).

Antimycotica: Bij gelijktijdig gebruik van antischimmelmiddelen (zoals fluconazol voor vaginale candidiasis) en L. crispatus-probiotica zijn geen interacties te verwachten, omdat antimycotica selectief werken tegen schimmels en niet tegen bacteriën.

Immuunsuppressiva: Theoretisch kunnen probiotica bij mensen die immuunremmende medicatie gebruiken een verhoogd infectierisico geven. Overleg met de voorschrijvend arts is noodzakelijk.

Voor wie is Lactobacillus crispatus geschikt?

Lactobacillus crispatus-supplementen kunnen overwogen worden door vrouwen met recidiverende bacteriële vaginose, gedefinieerd als drie of meer episodes per jaar. Na standaardbehandeling met antibiotica kan toevoeging van L. crispatus mogelijk het recidiefrisico verlagen, hoewel het bewijs hiervoor nog niet overtuigend is.

Ook bij verstoring van de vaginale flora na antibioticakuren (voor andere indicaties dan vaginale infecties), na de menstruatie of bij wisselende seksuele partners kunnen vaginale probiotica theoretisch helpen bij het herstel van een gezond microbioom. Wetenschappelijk bewijs voor deze indicaties is echter beperkt tot observationele studies en kleine trials.

L. crispatus-supplementen zijn niet geschikt als zelfbehandeling bij acute vaginale klachten. Symptomen zoals abnormale afscheiding, geur, jeuk of pijn vereisen medische beoordeling om de oorzaak vast te stellen. Zelfdiagnose van "verstoring van de vaginale flora" zonder medisch onderzoek kan betekenen dat behandelbare infecties gemist worden.

Preventief gebruik bij gezonde vrouwen zonder klachten of risicofactoren is niet onderbouwd door wetenschappelijk onderzoek. De vaginale flora heeft bij de meeste vrouwen een eigen zelfregulerend vermogen.

Wanneer een arts raadplegen?

Raadpleeg een huisarts of gynaecoloog bij:

• Abnormale vaginale afscheiding (veranderde kleur, geur of consistentie)
• Vaginale jeuk, branderig gevoel of pijn die langer dan enkele dagen aanhoudt
• Pijn bij het plassen of tijdens geslachtsgemeenschap
• Terugkerende vaginale infecties (drie of meer per jaar)
• Bloedverlies buiten de menstruatie
• Koorts in combinatie met vaginale klachten
• Symptomen die niet verbeteren na een week zelfzorg

Ook is medisch advies noodzakelijk vóór gebruik van L. crispatus-supplementen bij zwangerschap, borstvoeding, een verzwakt immuunsysteem of bij gebruik van immuunsuppressieve medicatie.

Praktische overwegingen bij aankoop

Lactobacillus crispatus-supplementen zijn in Nederland verkrijgbaar bij apotheek, drogisterij en online. Bekende merken die vaginale probiotica aanbieden zijn onder andere Lucina (vaginale capsules), Ellen (vaginale capsules) en diverse private label producten. Let bij aankoop op:

Stamspecificatie: De verpakking moet vermelden dat het specifiek om Lactobacillus crispatus gaat, niet alleen "lactobacillen" of "melkzuurbacteriën".

CFU-aantal: Producten moeten het aantal kolonievormende eenheden vermelden bij vervaldatum, niet alleen bij productie. Levende bacteriën sterven tijdens opslag.

Bewaaromstandigheden: De meeste L. crispatus-producten moeten koel bewaard worden (2-8°C), tenzij de verpakking anders vermeldt. Kamertemperatuurbestendige formuleringen bevatten vaak beschermende coating.

Toedieningsweg: Vaginale capsules zijn meestal effectiever dan orale capsules voor vaginale indicaties.

EFSA-status: Onthoud dat de EFSA geen gezondheidsclaims heeft goedgekeurd voor L. crispatus. Producten mogen daarom geen medische claims maken zoals "behandelt bacteriële vaginose" of "geneest vaginale infecties".

De prijs van L. crispatus-supplementen varieert sterk, van ongeveer €15 tot €40 voor een maandkuur. Hogere prijs garandeert niet meer effectiviteit. Vergelijk het aantal CFU, de stamspecificatie en de toedieningsweg.

Conclusie

Lactobacillus crispatus is een veelbelovende maar nog niet volledig bewezen probiotische bacterie voor ondersteuning van de vaginale gezondheid. De bacterie speelt een belangrijke rol in het natuurlijke vaginale ecosysteem, maar toediening als supplement leidt niet bij alle vrouwen tot succesvolle kolonisatie of preventie van infecties.

Het wetenschappelijk bewijs is tegenstrijdig: sommige RCT-studies tonen positieve effecten bij recidiverende bacteriële vaginose, andere vinden geen significante voordelen. De kwaliteit van het onderzoek is wisselend en grootschalige, goed opgezette studies ontbreken. De EFSA heeft geen gezondheidsclaims goedgekeurd voor L. crispatus.

Voor vrouwen met terugkerende vaginale infecties kan L. crispatus als aanvullende maatregel overwogen worden na antibioticabehandeling en in overleg met een arts. Vaginale toediening heeft de voorkeur boven orale inname. Gebruik als vervanging van medische behandeling bij actieve infecties is onverantwoord.

De vaginale microbiota is complex en individueel verschillend. Factoren zoals hormoonspiegels, leefstijl, seksueel gedrag en gebruik van antibiotica beïnvloeden de samenstelling meer dan supplementen alleen. Een gezonde vaginale flora vereist een holistische benadering waarbij eventuele probiotica één element zijn binnen een breder gezondheidsbeleid.